[Afkar] Ijtihad vs Kontekstualisasi Semula Fiqh Islam
Oleh: Ustaz Yuana Ryan Tresna
Benarkah fiqh Islam mesti de-kontekstualisasi (decontextualization) semula supaya dapat menghadapi perubahan zaman? Atau adakah yang diperlukan ialah ijtihad dan penerapan fiqh Islam bagi memberi jawapan kepada perubahan dinamik dunia? Artikel ini akan mengkaji perbezaan asas antara ijtihad dan kontekstualisasi semula fiqh Islam.
Fiqh dan Syariah Islam
Gagasan untuk mengkontekstualisasikan semula fiqh Islam tidak dapat dipisahkan daripada pandangan minoriti terhadap fiqh Islam. Beberapa salah faham dalam memahami fiqh antaranya:
Pertama, fiqh dianggap sebagai hukum syariah yang boleh berubah mengikut keadaan, masa dan tempat. Antara hujah yang digunakan sebagai dalih untuk menyokong andaian ini ialah wujudnya qawl qadîm dan qawl jadîd Imam Syafii; juga wujudnya perbezaan fatwa hukum yang dikeluarkan oleh ulama dalam kes yang sama di tempat, keadaan dan masa yang berbeza. Hakikat ini dianggap sebagai bukti bahawa fiqh boleh berubah kerana perubahan tempat, keadaan dan masa.
Kedua, fiqh dianggap berbeza dengan syariah. Fiqh digali daripada nas yang bersifat zhanni, yang boleh disesuaikan dengan keadaan dan fakta. Manakala syariah digali daripada dalil yang bersifat qath’i. Pemahaman fiqh seperti ini telah meletakkan fiqh dalam keadaan tafsiran (on interpretation), manakala syariah dalam keadaan bukan tafsiran.
Ketiga, dari sudut metodologi, sesetengah orang menganggap bahawa fiqh boleh digali berdasarkan fakta, keadaan dan momentum yang sedang berkembang. Lebih dari itu, terdapat andaian bahawa dalil bagi masalah fiqh tidak semestinya berlandaskan dalil syariah. Fiqh bersifat fleksibel dan dinamik. Berbeza dengan syariah. Hasilnya, perkara yang jelas boleh ditafsir semula berdasarkan realiti dan kenyataan. Maka lahirlah ‘fiqh realiti’ (fiqh al-wâqi’), ‘fiqh keseimbangan’ (fiqh al-muwâzanah), dan sebagainya. Semua ini digali berdasarkan realiti dan menggunakan metodologi istinbâth (penggalian hukum) yang sembarangan.
Imam al-Ghazali berpendapat bahawa fiqh secara bahasa bermaksud al-‘ilm wa al-fahm (ilmu dan kefahaman).[1] Juga menurut Syaikh Taqiyyuddin an-Nabhani, dari segi bahasa, fiqh bermaksud kefahaman (al-fahm). [2]
Dari segi istilah, ulama mendefinisikan fiqh sebagai pengetahuan mengenai hukum syariah yang bersifat amali (‘amaliyyah) yang digali daripada dalil-dalil yang terperinci (tafshîlî).[3]
Syariah (syarî’ah) didefinisikan oleh ulama ushul sebagai perintah As-Syâri’ (Pembuat Hukum) yang berkaitan dengan perbuatan hamba (ulama memanggil mereka mukallaf) dan berkaitan dengan iqtidhâ’ (ketentuan), takhyîr (pilihan) atau wadh’i (keadaan).[4]
Dari penjelasan di atas, jelaslah bahawa fiqh dan syariah adalah dua sisi yang tidak dapat dipisahkan walaupun kedua-duanya boleh dibezakan. Kedua-duanya saling berkaitan dan berbicara dalam aspek yang sama, iaitu hukum syariah. Bezanya, fiqh dihasilkan oleh ijtihad seorang mujtahid. Hasil ijtihad ini boleh berbeza antara seorang mujtahid dengan mujtahid yang lain.
Perkara yang penting untuk difahami ialah fiqh dan syariah mestilah digali daripada dalil-dalil syariah: Al-Quran, Sunnah, Ijmak Sahabat dan Qiyas. Kedua-duanya tidak boleh digali daripada fakta atau keadaan yang sedia ada. Kedua-duanya juga tidak boleh diubah atau disesuaikan dengan realiti yang berkembang di tengah-tengah masyarakat. Sebaliknya, realiti masyarakat mesti disesuaikan dengan kedua-duanya.
Istilah fiqh digunakan oleh ulama apabila membincangkan pengetahuan mengenai hukum-hukum syariah yang bersifat praktikal, yang berdasarkan dalil-dalil yang terperinci (kes demi kes).
Ijtihad dan Ketentuannya
Dari segi bahasa, perkataan ijtihâd adalah pecahan daripada perkataan jâhada, yang bermaksud bazl al-wus’i (mencurahkan segala kemampuan).[5] Ijtihad juga bermaksud: Istifrâgh al-wus’i fî tahqîq amr min al-umûr mustalzim li al-kalafat wa al-musyaqqaq (mencurahkan segala kemampuan dalam meneliti dan mengkaji sesuatu perkara yang memastikan adanya kesukaran dan kepayahan).[6]
Ulama ushul fiqh mendefinisikan ijtihad sebagai: Istifrâgh al-wus’î fî thalab az-zhanni bi syai’in min ahkâm as-syar’iyyah ‘alâ wajhin min an-nafsi al-‘ajzu ‘an al-mazîd fîhi (mencurahkan segala kemampuan seseorang untuk menggali hukum-hukum syariah daripada dalil-dalil yang bersifat zhanni sehingga seseorang itu tidak lagi berkemampuan untuk melakukan apa-apa usaha yang lebih daripada apa yang telah dicurahkan).[7]
Justeru, sesuatu aktiviti itu diiktiraf sebagai ijtihad sekiranya ia memenuhi tiga perkara:
Pertama: Ijtihad hanya melibatkan dalil-dalil yang bersifat zhanni ad-dalalah (zhann secara penunjukannya). Menurut Imam al-Amidi, hukum-hukum yang telah qath’i (bersifat pasti) tidak digali berdasarkan proses ijtihad. Ini bermakna ijtihad tidak berkaitan atau melibatkan dalil-dalil yang bersifat qath’i, tetapi hanya melibatkan dalil-dalil yang bersifat zhanni ad-dalalah.
Kedua: Ijtihad ialah proses penggalian hukum syariah, bukan proses penggalian perkara-perkara yang dapat difahami oleh akal secara langsung (ma’qûlât) atau perkara-perkara yang boleh dicapai oleh pancaindera (al-mahsûsât). Penyelidikan dan pengujian di makmal untuk menghasilkan teori atau hipotesis tidak dinamakan ijtihad.
Ketiga: Ijtihad hendaklah dilakukan secara bersungguh-sungguh dengan mengerahkan kemuncak kemampuan sehingga tidak mampu lagi melakukan lebih daripada yang telah dilakukan. Seseorang itu tidak dikatakan berijtihad jika dia hanya mencurahkan sebahagian daripada kemampuan dan tenaganya, padahal dia masih mampu melakukan lebih daripada apa yang telah dilakukannya.[8]
Seseorang itu dikatakan layak berijtihad jika telah memenuhi beberapa syarat:
Pertama: Memahami dalil-dalil sam’i (naqli) yang digunakan untuk membina kaedah-kaedah hukum. Yang dimaksudkan dengan dalil sam’i ialah al-Quran, as-Sunnah dan Ijmak. Seorang mujtahid mestilah memahami al-Quran, as-Sunnah dan Ijmak beserta klasifikasi dan kedudukannya. Dia juga mesti mempunyai kemampuan untuk memahami, mengkompromikan (jam’u), melakukan nasakh, atau melakukan tarjîh terhadap dalil-dalil yang bertentangan (ta’arudh).
Kedua: Memahami arah penunjukan sesuatu makna yang selari dengan pemahaman orang Arab dan digunakan oleh ahli balaghah. Seorang mujtahid disyaratkan untuk memiliki kemahiran berbahasa yang meliputi kebolehan memahami makna sesuatu perkataan, makna balaghahnya, dalâlahnya, makna bercanggah yang terkandung dalam sesuatu perkataan, dan makna mana yang lebih kuat.[9]
Ijtihad vs Kontekstualisasi Semula Fiqh
Sebagaimana takrifan ijtihad di atas, ruang lingkup ijtihad adalah terhad kepada penggalian hukum syariah daripada dalil-dalil yang bersifat zhanni. Ijtihad tidak boleh memasuki wilayah yang sudah pasti (qath‘i), atau masalah-masalah yang boleh dicapai dengan pancaindera dan difahami secara langsung oleh akal.
Dalam al-Quran terdapat ayat-ayat yang penunjukannya qath‘i dan ada yang zhanni. Ijtihad tidak boleh dilakukan pada ayat-ayat yang jelas (qath‘i) maknanya, misalnya masalah akidah, kewajipan solat lima waktu, zakat, puasa, haji, dan sebagainya. Perkara seperti ini bukanlah ruang lingkup ijtihad. Ini kerana, masalah-masalah seperti ini sangat jelas dan tidak boleh ada kesilapan di dalamnya.
Ijtihad hanya berlaku dan berlaku pada wilayah furû‘ (cabang) dan zhanni. Perkara seperti ini dinamakan perkara ijtihadiah. Ia dipanggil begitu kerana ia masih membuka ruang kepada perbezaan tafsiran. Sementara perkara yang melibatkan dalil yang qath’i, ia tidak boleh dipanggil perkara ijtihadiah.
Namun, ijtihad mempunyai ketentuan (dhawabith) dan syarat (syuruth) yang standard dan ketat. Ia tidak boleh dilakukan sewenang-wenangnya dan oleh semua orang berdasarkan kepentingan dan hawa nafsu mereka. Ini berbeza dengan idea “kontekstualisasi semula” fiqh, yang merupakan istilah baru untuk menutup motif sebenar. Kontekstualisasi semula fiqh Islam tidak lebih daripada usaha untuk mentafsir semula teks syariah dan menundukkan syariah dan fiqh Islam kepada realiti. Kontekstualisasi semula fiqh Islam tidak mempunyai dhawabith dan syuruth yang standard dan ketat sama sekali. Idea ini sarat dengan kepentingan dalam menyederhanakan agama Islam.
Fiqh Sumber Kejumudan?
Cabaran fiqh Islam kini dan akan datang sebenarnya adalah ijtihad untuk menyelesaikan masalah baru yang timbul. Jika masalah baru ini tidak diberi penyelesaian berlandaskan syariat Islam, maka umat boleh beralih kepada penyelesaian selain Islam. Cabaran seterusnya ialah penerapan fiqh Islam dalam semua aspek kehidupan. Fiqh yang boleh diamalkan oleh umat Islam hari ini adalah berkaitan dengan ibadah mahdhah. Itu pun setakat pelaksanaan, belum lagi aspek menjaga dan menguatkuasakan undang-undang bagi mereka yang melanggarnya.
Justeru, punca kejumudan bukanlah fiqh Islam, tetapi apabila tidak ada ijtihad terhadap masalah baru yang timbul, maka umat tidak tahu jalan penyelesaian Islam terhadap masalah tersebut. Akhirnya umat Islam tidak lagi berpegang kepada peraturan (fiqh) Islam. Keadaan ini telah dijelaskan oleh Allah SWT:
وَمَنۡ أَعۡرَضَ عَن ذِكۡرِي فَإِنَّ لَهُۥ مَعِيشَةٗ ضَنكٗا وَنَحۡشُرُهُۥ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ أَعۡمَىٰ ١٢٤
”Sesapa yang berpaling daripada peringatan-Ku maka sesungguhnya baginya kehidupan yang sempit dan Kami akan mengumpulkannya pada Hari Kiamat nanti dalam keadaan buta” [TMQ Taha (20) : 124].
Menurut Imam Ibnu Kathir, maksud “berpaling daripada peringatan-Ku” adalah: melanggar perintah-Ku dan apa yang telah Aku wahyukan kepada Rasul-Ku, melupakannya dan mengambil petunjuk selain daripadanya.” [10]
Sementara kehidupan yang sempit, tidak lain tidak bukan adalah kehidupan yang semakin miskin, sengsara, derita, terjajah, teraniaya, tertindas dan sebagainya. Inilah yang kita saksikan dan rasai sekarang dalam dunia Islam. Oleh itu syariah dan fiqh Islam wajib ditegakkan dalam kehidupan ini.
وَنَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ تِبۡيَٰنٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ ٨٩
”Kami telah menurunkan al-Kitab kepadamu untuk menjelaskan segala sesuatu” [TMQ an-Nahl (16): 89].
Dalam al-Quran dan as-Sunnah telah berkali-kali menegaskan bahawa Islam adalah jawapan kepada semua masalah kehidupan, baik masa lalu, kini dan masa depan. Allah SWT menegaskan:
وَنَزَّلۡنَا عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ تِبۡيَٰنٗا لِّكُلِّ شَيۡءٖ ٨٩
”Dan Kami telah menurunkan al-Kitab kepadamu untuk menjelaskan segala sesuatu” [TMQ an-Nahl (16): 89].
Abdullah Ibnu Mas’ud RA menjelaskan, sebagaimana yang dipetik oleh al-Hafiz Ibn Kathir dalam tafsirnya: “Sesungguhnya Dia (Allah) telah menerangkan kepada kita segala ilmu dan segala sesuatu.” Ayat ini menegaskan bahawa Allah melalui al-Quran telah menjelaskan segala sesuatu. Sudah tentu termasuk perkara-perkara yang berkaitan dengan kehidupan sosial dalam era kontemporari ini. Dengan kata lain, fiqh Islam adalah jawapan kepada realiti kontemporari hari ini.
Keperluan Hari Ini
Dengan melakukan kajian mendalam tentang apa yang berlaku dalam masyarakat Islam hari ini dan motif di sebalik idea kontekstualisasikan semula fiqh Islam, dapat disimpulkan bahawa dunia sebenarnya tidak memerlukan apa yang dipanggil kontekstualisasi semula ortodoksi Islam. Dunia sebenarnya memerlukan ijtihad ulama terhadap masalah-masalah baru yang timbul dan pengamalan yang sempurna dari produk ijtihad tersebut (fiqh).
Selaras dengan itu, adalah penting untuk memberi perhatian kepada kenyataan Sayyid Muhammad bin Alawi al-Maliki al-Hasani dalam kitabnya, Syari’ah Allah al-Khalidah. Beliau menegaskan bahawa amalan fiqh Islam yang betul akan menjadi kunci kepada kebangkitan dan kebaikan. Beliau berkata, “Seandainya umat Islam hari ini menerapkan hukum-hukum fiqh dan agama (Islam) sebagaimana yang dilakukan oleh pendahulu mereka, nescaya mereka akan menjadi umat yang paling kehadapan dan paling bahagia.” [11]
Memang benar kita memerlukan tajdid dalam fiqh. Namun, maksud sebenar tajdid ialah menghidupkan semula apa yang telah dilupakan/ditinggalkan daripada ajaran agama demi mereformasi kehidupan umat Islam amnya ke arah yang lebih baik. Jadi tajdid adalah usaha mengembalikan umat kepada Islam yang berlandaskan al-Quran dan Sunnah Rasulullah SAW, sesuai dengan pemahaman ulama salaf as-shalih dari kalangan sahabat, tabi’in dan orang-orang yang mengikuti jejak langkah mereka dalam beragama.
Justeru tajdid dalam Islam bukanlah bermaksud mewujudkan Islam baharu, tetapi mengembalikan Islam kepada zaman Rasulullah SAW dan al-Khulafa al-Rasyidun berdasarkan sumber-sumbernya. Manakala ijtihad adalah wasilah untuk melaksanakan tajdid, iaitu menyelesaikan masalah-masalah baru yang belum ada pada zaman Nabi Muhammad SAW, tetapi tetap berlandaskan sumber-sumber hukum Islam.
Wallahu a’lam bis-sawwab.
Nota kaki:
1 Lihat al-Ghazali, Al-Mustashfâ fî ‘Ilm al-Ushûl, hlm. 5; al-Razi, Mukhtâr al-Shihâh, hlm. 509; al-Syaukani, Irsyâd al-Fuhûl, hlm. 3; al-Amidi, Al-Ihkâm fî Ushûl al-Ahkâm, I/9.
2 Lihat Taqiyyuddin al-Nahbani, al-Syakhshiyyah al-Islâmiyyah, III/5.
3 Lihat Taqiyyuddin al-Nabhani, III/5; al-Amidi, I/9; al-Syaukani, hal. 3.
4 Lihat Taqiyyuddin al-Nahbani, III/31; al-Amidi, I/70-71; al-Syaukani, hal. 7.
5 Lihat al-Razi, hal.114.
6 Lihat al-Amidi, II/309.
7 Lihat al-Amidi, hal. 309; al-Nabhani, I/197.
8 Lihat al-Amidi, II/309.
9 Lihat Taqiyyuddin al-Nabhani, I/213-216; al-Amidi, II/309-311.
10 Lihat Ibnu Kathir, Tafsir al-Quran al-‘Azhim, V/323.
11 Lihat Sayyid Muhammad bin Alawi, Syari’ah Allah al-Khalidah, hal. 7.