Syawal dan Hakikat Kesatuan Umat
Oleh: Maryam Ismail
Syawal sering disambut sebagai bulan kemenangan selepas Ramadhan. Menjadi kebiasaan masyarakat apabila Syawal dihiasi dengan aktiviti ziarah, saling bermaafan, pakaian dan perhiasan baharu, serta pelbagai juadah untuk para tetamu. Namun di sebalik kemeriahan tersebut, satu persoalan besar wajar direnungi, iaitu sejauh manakah sambutan Syawal hari ini benar-benar melahirkan ukhuwah Islamiyyah dan kesatuan umat yang hakiki?
Hakikatnya, umat Islam hari ini masih berpecah-belah walaupun berkongsi akidah, kitab dan Nabi yang sama. Justeru, artikel ini bertujuan menelusuri makna ukhuwah Islamiyyah menurut perspektif Islam, meninjau tradisi Syawal pada zaman Rasulullah SAW dan era Khilafah, serta menilai realiti umat hari ini dalam konteks kesatuan yang sebenar.
Definisi Ukhuwah Islamiyyah Menurut Islam
Ukhuwah Islamiyyah ialah ikatan persaudaraan sesama Muslim yang berasaskan akidah Islam, bukan pertalian darah, wilayah atau kepentingan duniawi. Allah SWT berfirman: “Sesungguhnya orang-orang mukmin itu bersaudara…” [TMQ al-Hujurat (49):10]. Ayat ini menegaskan bahawa persaudaraan Islam ialah ikatan syarie yang lahir daripada keimanan kepada Allah dan Rasul-Nya, sekali gus melahirkan hak dan tanggungjawab kolektif antara sesama Muslim.
Ikatan ini menuntut kesetiaan (wala’), pertolongan (nusrah) dan kasih sayang (mahabbah), serta kewajipan melindungi antara satu sama lain. Sabda Rasulullah SAW bahawa orang mukmin itu seperti satu tubuh yang apabila satu anggota sakit, seluruh tubuh turut merasainya (Riwayat al-Bukhari dan Muslim), menggambarkan bahawa ukhuwah Islamiyyah menuntut kesedaran dan tindakan bersama terhadap apa jua penderitaan yang menimpa umat.
Tradisi Syawal pada Zaman Rasulullah SAW
Pada zaman Rasulullah SAW, sambutan Aidilfitri bukan sekadar perayaan, tetapi manifestasi kesatuan umat Islam yang hidup di bawah satu kepimpinan dan satu sistem. Baginda menggalakkan seluruh umat Islam keluar menunaikan solat Aidilfitri, termasuk wanita dan kanak-kanak, sebagai simbol kesatuan dan kebersamaan umat.
Selain itu, kewajipan zakat fitrah sebelum solat Aidilfitri berfungsi menyucikan jiwa serta memastikan tiada golongan fakir yang terpinggir daripada kegembiraan Syawal. Ini menunjukkan bahawa Syawal pada zaman Rasulullah SAW bukan hanya bersifat ritual, bahkan mempunyai dimensi sosial dan politik yang bersatu di bawah hukum Allah.
Gambaran Ukhuwah dan Kesatuan pada Era Khilafah
Pada era Khilafah, ukhuwah Islamiyyah direalisasikan merentasi sempadan geografi. Seorang Muslim di Andalusia, Baghdad atau Nusantara merasakan dirinya sebahagian daripada satu umat yang sama di bawah seorang Khalifah.
Dalam sejarah Khilafah Abbasiyyah, misalnya, bantuan ketenteraan dan kewangan dihantar ke wilayah Islam yang ditindas tanpa mengira jarak. Kesatuan ini berpunca daripada penerapan Islam sebagai sistem kehidupan, bukan sekadar agama ritual.
Khilafah berfungsi sebagai pelindung umat, sebagaimana sabda Rasulullah SAW: “Sesungguhnya imam (khalifah) itu adalah perisai; orang ramai berperang di belakangnya dan berlindung dengannya.” [HR Riwayat Muslim]
Realiti Sambutan Syawal Masa Kini dan Kelemahannya
Hari ini, Syawal sering diraikan dalam kerangka budaya dan komersial. Ziarah lebih tertumpu kepada keluarga dan kenalan terdekat, manakala penderitaan umat Islam di Palestin, Syria, Yaman dan wilayah lain sekadar menjadi simpati sementara tanpa diterjemahkan kepada tindakan yang bermakna. Dalam masa yang sama, kewujudan sempadan negara-bangsa (nation-state) memisahkan umat Islam secara fizikal dan politik, sehingga seorang Muslim mungkin meraikan Syawal dengan meriah tetapi tidak mempunyai kuasa atau mekanisme untuk membela saudaranya yang dizalimi di negara lain.
Keadaan ini berpunca daripada pemisahan agama daripada pemerintahan dan sistem kehidupan, menjadikan ukhuwah Islamiyyah hari ini lebih bersifat hubungan individu dan emosional. Sedangkan Islam menuntut kesatuan pada tahap umat yang melibatkan tanggungjawab kolektif terhadap kesejahteraan dan perlindungan seluruh umat. Selagi kesetiaan diikat kepada sempadan politik dan kerangka nasionalisme, kesatuan yang lahir cenderung bersifat bermusim dan tidak berupaya membina kekuatan umat secara berterusan.
Maksud Kesatuan Umat yang Sebenar
Kesatuan umat yang sebenar ialah penyatuan umat Islam atas dasar akidah dan ketaatan kepada hukum Allah SWT, yang dizahirkan melalui kepimpinan yang menerapkan syariah serta berupaya melindungi umat. Allah SWT berfirman: “Dan berpegang teguhlah kamu semuanya kepada tali Allah, dan janganlah kamu berpecah-belah.” [TMQ Ali ‘Imran (3):103], yang menegaskan bahawa asas kesatuan ialah berpegang kepada wahyu kerana kesatuan merupakan sumber kekuatan umat; tanpanya, umat Islam mudah dijajah, dihina dan dieksploitasi. Sejarah menunjukkan bahawa apabila institusi politik umat, iaitu Khilafah runtuh, berlaku perpecahan serta membuka ruang kepada penjajahan berpanjangan ke atas dunia Islam.
Kesimpulannya, ukhuwah Islamiyyah dan kesatuan umat tidak akan terzahir secara menyeluruh tanpa wujudnya satu kerangka kepimpinan dan institusi yang menyatukan umat berdasarkan hukum Allah. Syawal sewajarnya menjadi medan muhasabah, bukan sekadar perayaan tahunan, agar umat Islam menyedari bahawa kesatuan hakiki menuntut kesungguhan, komitmen dan perubahan yang menyeluruh. Semoga Syawal bukan sekadar penamat Ramadhan, tetapi menjadi pencetus kesedaran dan tekad untuk memperkukuh kesatuan umat Islam di seluruh dunia atas dasar akidah, keadilan dan tanggungjawab bersama.
#MasyarakatMuslimIdeal #KesatuanUmmah #Syawal