Mengenali Sosok Ulama Ibnu Hazm al-Andalusi

Mengenali Sosok Ulama Ibnu Hazm al-Andalusi

Penulis: Nabila Asy Syafi’i

Seorang ulama bernama Ibnu Hazm al-Andalusi berkata dalam kitabnya Al-Akhlaq wa as-Siyar fi Mudawati an-Nufus: “Setiap harapan yang berjaya kamu raih pasti berakhir dengan kesedihan, sama ada kerana ia meninggalkanmu atau kamu yang meninggalkannya, kecuali amal perbuatan yang didedikasikan untuk Allah. Hal ini kerana segala sesuatu akan berakhir dengan kebahagiaan, sama ada cepat atau lambat. Dalam waktu terdekat, pelakunya tidak mempunyai banyak obsesi terhadap perkara yang menjadi obsesi kebanyakan manusia. Pada masa akan datang, dia akan memperoleh syurgaNya. Jangan korbankan dirimu kecuali untuk meraih sesuatu yang lebih tinggi. Hal itu hanya ada pada Allah melalui dakwah ila al-Haq. Oleh itu, orang yang cerdas hanya melihat bahawa dirinya layak dihargai dengan syurga.”

Demikianlah sepotong kata-kata hikmah daripada seorang ulama yang ikhlas. Kata-katanya mengandungi nasihat yang mulia dan tidak lekang ditelan zaman. Karya-karyanya sentiasa dikenang dari satu generasi ke satu generasi.

Ketika peradaban Islam menguasai dunia melalui institusi Khilafah, perkembangan ilmu pengetahuan, termasuk perkembangan tsaqafah Islam, berkembang dengan sangat pesat sehingga menjadi mercu tanda dunia. Tatkala Eropah masih berada dalam zaman kegelapan, nun jauh di penghujung Eropah, Andalusia (kini Sepanyol) pula berada dalam zaman kegemilangannya di bawah pemerintahan Islam. Ramai ulama dan pemikir lahir dari negeri tersebut, antaranya ialah Ibnu Hazm.

Mengenali Sosok Ibnu Hazm

Nama lengkap Ibnu Hazm ialah Abu Muhammad Ali bin Ahmad bin Said bin Hazm. Beliau mempunyai kunyah Abu Muhammad, tetapi lebih dikenali dengan nama Ibnu Hazm. Beliau dilahirkan pada hari terakhir Ramadhan tahun 384 H di Cordoba. Beliau wafat pada dua hari terakhir Syaaban tahun 456 H pada usia 71 tahun di Lablah, berhampiran Sevilla.

Ayahnya merupakan salah seorang tokoh besar di Qurtubah yang pernah menjawat jawatan sebagai menteri pada zaman pemerintahan ad-Daulah al-‘Amiriyyah. Oleh sebab itu, Ibnu Hazm membesar dalam lingkungan keluarga yang berada dan berkecukupan.

Di samping itu, Allah SWT menganugerahkan kepadanya kecerdasan yang luar biasa dan daya ingatan yang sangat tajam. Kedua-dua nikmat ini tidak menyebabkan beliau lalai atau bermalas-malasan. Ibnu Hazm sangat gigih dalam menuntut ilmu.

Pada awalnya, beliau mendalami ilmu sastera, sejarah, puisi, logik (mantik) dan sebahagian daripada ilmu falsafah. Perkara ini sempat mempengaruhinya sehingga beliau menulis sebuah karya yang mengajak manusia mempelajari ilmu logik dan mendahulukannya berbanding ilmu-ilmu yang lain. Namun kemudian, beliau meninggalkan jalan tersebut dan memusatkan perhatiannya kepada ilmu-ilmu syar‘i.

Imam az-Zahabi dalam kitab Siyaru A’lami an-Nubala menceritakan sebuah kisah tentang bila dan mengapa Ibnu Hazm al-Andalusi mula mempelajari ilmu fiqh. Dengan sanad kisah yang sampai kepada Ibnu Hazm, Imam Syamsuddin az-Zahabi memulakan ceritanya: “Bapa kepada Imam Abu Bakar Ibnu al-‘Arabi yang bernama Abu Muhammad Abdullah bin Muhammad mendengar kisah daripada Ibnu Hazm sendiri tentang sebab beliau mempelajari ilmu fiqh. Hal itu bermula ketika suatu hari beliau menghadiri solat jenazah. Beliau masuk ke masjid lalu duduk tanpa menunaikan solat. Kemudian seseorang berkata kepadanya, ‘Berdirilah dan tunaikanlah solat tahiyyatul masjid.’”

Pada ketika itu, usia beliau telah mencapai 26 tahun. Beliau berkata: “Lalu aku pun bangun dan menunaikan solat. Setelah kami kembali daripada solat jenazah, aku masuk ke masjid lalu segera menunaikan solat tahiyyatul masjid. Kemudian seseorang berkata kepadaku, ‘Duduklah, duduklah! Ini bukan waktu untuk solat.’ Ketika itu selepas solat Asar. Aku pun pulang dengan perasaan sedih. Aku berkata kepada guru yang membesarkanku, ‘Tunjukkan kepadaku rumah faqih Abu Abdullah bin Dahhun.’ Aku pun menemuinya dan memberitahu kepadanya apa yang telah berlaku. Kemudian beliau menunjukkan kepadaku kitab Al-Muwaththa’ karya Imam Malik. Aku mula mempelajarinya, kemudian terus membacanya dan mempelajari kitab-kitab yang lain selama kira-kira tiga tahun.”

Ibnu Hazm berguru dengan ramai ulama pada zamannya. Beliau mula serius mendalami ilmu hadis pada tahun 400 H. Antara guru-guru Ibnu Hazm ialah Yahya bin Mas‘ud bin Wajh al-Jannah (guru utamanya), yang merupakan murid Qasim bin Ashbagh, Abu ‘Umar Ahmad bin Muhammad bin al-Jasur, Yunus bin Abdullah bin Mughith al-Qadhi dan Hammam bin Ahmad al-Qadhi.

Ibnu Hazm juga menghasilkan banyak kitab. Menurut pengakuan puteranya, Abu Rafi‘ al-Fadli bin Ali, sebagaimana yang disebut dalam kitab Al-Muhalla bi al-Athar, sepanjang hayatnya Ibnu Hazm al-Andalusi telah menulis kira-kira 400 judul kitab yang merangkumi lebih kurang 80,000 halaman.

Sejumlah ulama turut memberikan pandangan tentang keluasan ilmu Ibnu Hazm. Antaranya, al-Hafiz az-Zahabi berkata: “Seorang imam yang tiada tandingannya, lautan ilmu dan memiliki kepakaran dalam pelbagai bidang.”

Sementara itu, Imam Abu al-Qasim Sha‘id bin Ahmad berkata: “Ibnu Hazm merupakan orang yang paling menguasai seluruh ilmu Islam di seluruh Andalusia dan yang paling luas pengetahuannya. Beliau juga mempunyai penguasaan yang luas dalam ilmu bahasa, sebahagian besar ilmu balaghah dan syair, serta pengetahuan yang mendalam tentang sejarah dan berita.”

Putera beliau, al-Fadhl, memberitahuku bahawa beliau memiliki tulisan tangan ayahnya, Abu Muhammad, yang mengandungi karya-karyanya sebanyak 400 jilid, merangkumi hampir 80,000 halaman.

Abu Abdillah al-Humaidi berkata: “Ibnu Hazm ialah seorang penghafaz hadis yang memahami fiqhnya. Beliau mampu menyimpulkan hukum daripada al-Quran dan as-Sunnah, menguasai pelbagai cabang ilmu dan mengamalkan ilmunya. Kami tidak pernah melihat orang yang sepertinya dalam hal kecerdasan, kecepatan hafalan, keluhuran jiwa dan ketakwaan. Dalam bidang sastera dan syair, beliau mempunyai bakat yang luas dan kemampuan yang tinggi. Aku tidak pernah melihat seseorang yang mampu menghasilkan syair secara spontan lebih cepat daripadanya. Syairnya sangat banyak. Aku telah menghimpunkannya berdasarkan susunan huruf Hijaiyyah.”

Antara karya Ibnu Hazm yang terkenal ialah kitab Al-Akhlaq wa as-Siyar fi Mudawati an-Nufus. Kitab ini adalah karya dalam bidang akhlak dan tashfiyah an-nafs (penyucian jiwa). Kandungannya merangkumi nasihat moral, adab dan panduan untuk memperbaiki diri. Kitab ini ditulis dengan gaya renungan serta berdasarkan pengalaman peribadi beliau.

Selain itu, terdapat kitab Al-Mujalla dalam bidang fiqh. Kitab fiqh ini memuatkan pandangan-pandangan beliau berdasarkan mazhab Zahiriyyah, yang berpegang kepada zahir nas tanpa qiyas. Kitab ini ringkas dan menjadi asas kepada karya beliau yang lebih besar, iaitu Al-Muhalla.

Adapun kitab Al-Muhalla, yang merupakan syarah atau penjelasan terhadap Al-Mujalla, dilengkapi dengan dalil-dalil daripada al-Quran, hadis dan atsar para sahabat, di samping bantahan terhadap pendapat-pendapat yang berbeza.

Kitab Al-Ihkam li Ushul al-Ahkam pula merupakan kitab usul fiqh yang menjelaskan kaedah-kaedah istinbat (penetapan hukum Islam) menurut metodologi Zahiriyyah.

Terdapat juga kitab Al-Fasl fi al-Milal wan-Nihal. Kitab ini membincangkan akidah dan perbandingan agama, termasuk pelbagai aliran dan mazhab dalam Islam serta agama-agama lain.

Seterusnya ialah kitab Tawq al-Hamamah. Kitab ini membincangkan bidang sastera secara umum, khususnya hakikat cinta dan pelbagai bentuk pengalaman manusia yang berkaitan dengan perasaan tersebut. Ibnu Hazm menulis kitab ini berdasarkan pemerhatiannya terhadap kehidupan masyarakat di Andalusia serta pengalaman yang ditemuinya dalam kehidupan sehari-hari.

Ibnu Hazm al-Andalusi bukan sahaja seorang ulama. Beliau juga merupakan seorang politikus yang ulung dan menteri yang cekap. Pelbagai pengalaman pahit manis dalam dunia politik pernah dilaluinya. Beliau mengalami semua tragedi yang berlaku di Cordova dan pernah dipenjarakan, walaupun kemudiannya dibebaskan.

Ketika Andalusia dikuasai dan diperintah oleh para Muluk Thawaif, berlaku perselisihan yang sengit antara Ibnu Hazm dengan para penguasa sehingga akhirnya beliau diugut dan diusir. Beliau kemudiannya menetap di Lablah sehingga akhir hayatnya.

Ibnu Hazm al-Andalusi ialah seorang ulama besar yang karya-karyanya akan terus dikenang sepanjang zaman. Walaupun Sepanyol pada hari ini telah terlepas daripada naungan Islam, insyaAllah suatu hari nanti ia akan kembali ke pangkuan Islam melalui penyatuan umat Islam di bawah satu kepimpinan, iaitu Khilafah Rasyidah berdasarkan manhaj kenabian.

#IbnuHazmAlAndalusi #TokohMuslim