[Tapak Tilas] Mengenal Suku Dayak Muslim
Penulis: Siti Nafidah Anshory, M.Ag.
Suku Dayak merupakan penduduk asal pulau Kalimantan. Suku ini mempunyai 268 suku yang terbahagi kepada 6 kumpulan keluarga iaitu Keluarga Punan, Keluarga Klemantan, Keluarga Apokayan, Keluarga Iban, Keluarga Murut, dan Keluarga Ot Danum. Enam kumpulan ini terus terbahagi kepada 405 kumpulan subetnik.
Dikatakan pada awalnya suku ini berketurunan pendatang dari Wilayah Yunnan di Selatan China, khususnya Sungai Yang Tse Kiang, Sungai Mekong dan Sungai Menan. Mereka berhijrah ke pelbagai wilayah Nusantara, termasuk wilayah Kalimantan sekitar 2,000 SM hingga 50 SM. Mereka inilah yang dikatakan sebagai salah satu asal usul nenek moyang bangsa Indonesia sehingga kini.
Agama Suku Dayak
Pada mulanya semua suku Dayak berpegang kepada ajaran Kaharingan iaitu kepercayaan kepada Tuhan Yang Maha Esa yang dilambangkan dengan Batang Garing yang bermaksud pohon kehidupan dalam bahasa Sangiang. Simbol Batang Garing sering ditemui pada banyak bangunan di Kalimantan, malah menjadi motif utama pakaian batik khas Dayak yang boleh dilihat sehingga sekarang.
Ketika saat dakwah Islam berkembang pesat di Nusantara, beberapa suku Dayak di Kalimantan turut memeluk agama Islam. Hanya berkaitan bila berlakunya proses pengIslaman penduduk Kalimantan berlaku, sejarawan agak sukar mendapatkan catatan.
Dianggarkan pengaruh Islam masuk jauh lebih awal iaitu sekitar abad ke-13 dan ke-14. Hal ini berkaitan dengan gerakan dakwah secara besar-besaran, baik secara langsung dilakukan oleh utusan pendakwah dari kekhalifahan dari tanah Arab, mahupun dari kesultanan Islam yang telah bermukim di wilayah tersebut. Sumatera, diikuti oleh kesultanan di Jawa. Bahkan terdapat pakar sejarah yang mengatakan bahawa Islam telah masuk ke wilayah Kalimantan sejak abad ke-7. Ini memandangkan kedudukan wilayah Kalimantan yang sekian lama menjadi laluan perdagangan penting antara Arab dengan Tiongkok atau China.
Jelas bahawa pada abad ke-15 kesultanan pertama telah bertapak di Kalimantan Utara iaitu Kesultanan Banjar yang menjadi daerah taklukan Kesultanan Demak di Jawa. Kesultanan ini kemudiannya menjadi pusat dan berperanan lebih aktif dalam penyebaran agama Islam di daerah lain Kalimantan, baik melalui perdagangan, perkahwinan, dakwah dan peperangan.
Beberapa nama ulama yang terkenal sebagai penyebar agama Islam di Kalimantan ialah Syeikh Husein (Tok Mangku) di Kalimantan Barat; Kyai Gede di Kalimantan Tengah; Perwakilan Sunan Ampel dan Khatib Dayan Demak di Kalimantan Selatan; Syarif Karim al-Makhdum, Tuan Tunggang Parangan dan Dato ri Bandang di Kalimantan Timur; dan Sayid Ahmad Maghribi di Kalimantan Utara. Sehingga kini, sebahagian nama ulama ini dikenali sebagai orang Arab, manakala sabahagian yang lain asal usul mereka masih diperdebatkan.
Bagi mereka yang belum menerima dakwah Islam, mereka menjadi sasaran mubaligh kristian penjajah yang semakin kuat cengkamannya sejak Kerajaan Sambas pada zaman Ratu Sapudak (1609) berada di bawah pengaruh Belanda. Seperti yang diketahui, selain dari sasaran ekonomi, Belanda berkembang ke Nusantara dengan misi Kristianisasi. Akibatnya, suku kaum ini menjadi penganut ajaran Kristian. Hanya segelintir yang masih berpegang teguh kepada ajaran nenek moyang mereka iaitu kaum Kaharingan khususnya suku kaum di Kalimantan Tengah dan Selatan.
Lapan Suku Dayak Islam
Terdapat sekurang-kurangnya lapan suku Dayak yang diketahui cukup kuat menganut agama Islam. Suku-suku tersebut adalah pertama, Suku Dayak Paser yang tinggal di sekitar daerah Paser Penajam, Paser Utara dan Kota Balikpapan serta sebahagian Kutai Barat dan Kutai Kertanegara. Dahulu sekitar abad ke-16, mereka pernah mempunyai sebuah kesultanan bernama Kesultanan Paser.
Kedua, Suku Dayak Bakumpai yang merupakan sebahagian daripada Suku Dayak Ngaju. Suku ini tersebar di sepanjang tebing lembangan sungai Barito di Kalimantan Selatan dan Kalimantan Tengah. Mereka dikenali sebagai muslim yang cukup taat. Malah, dari kawasan ini khususnya dari kota Marabahan, banyak muncul nama-nama ulama besar yang berpengaruh di peringkat negeri, salah satunya ialah Syeikh Abdussamad Al-Banjari Rahimahullah.
Ketiga, Suku Dayak Berangas yang juga merupakan sebahagian daripada Suku Ngaju dan tinggal di kawasan hilir Sungai Barito khususnya di Kabupaten Barito Kuala Kalimantan Selatan. Suku ini juga dikenali sebagai muslim yang taat. Hampir 100% penduduknya beragama Islam.
Keempat, Suku Dayak Sampit yang merupakan subetnik Dayak Ngaju dan tinggal di tebing aliran sungai Mentaya di kawasan Kabupaten/Kota Waringin Timur, Kalimantan Tengah. Nama Sampit Dayak muncul sebagai isu negara apabila konflik antara etnik berlaku pada awal tahun 2001.
Kelima, suku Dayak Tidung yang tinggal di timur laut pulau Kalimantan yang kini merupakan sebahagian daripada Daerah Kalimantan Utara dan negeri Sabah, Malaysia. Suku ini merupakan sebahagian suku Dayak Murut, salah satu daripada tujuh suku terbesar di Kalimantan. Dikatakan suku ini mula-mula diislamkan oleh Laksamana Ceng Ho yang juga mempunyai nama Arab Haji Mahmud Shams (1371-1433). Beliau adalah seorang pelayar dan penjelajah China terkenal yang membuat beberapa penjelajahan antara 1405 dan 1433 dan singgah di Tarakan.
Keenam, suku Dayak Kutai yang tergolong dalam keluarga Dayak Ot Danum dan mendiami wilayah Kalimantan Timur. Mereka terkenal sangat terbuka sehingga banyak terpengaruh dengan budaya Melayu dan Banjar.
Ketujuh, suku Dayak Senganan yang merupakan sebahagian daripada suku Dayak Iban dan terpecah di seluruh kawasan Kapuas Raya. Mereka mengamalkan banyak tradisi Melayu sehingga identiti Dayak mereka hampir hilang.
Kelapan, Suku Dayak Melanau. Suku kaum ini merupakan bangsa asal wilayah Sarawak iaitu Malaysia yang merupakan wilayah pedalaman terawal di Sarawak. Mereka tinggal di kawasan pantai, seperti lembah utara Sungai Rajan dan lain-lain. Mereka mempunyai hubungan linguistik dan sosial dengan suku Dayak Kajang.
Selain daripada lapan suku ini, sudah tentu bukan bermakna tidak ada orang Islam. Selaras dengan penyebaran dakwah Islam, ramai penduduk suku kaum ini akhirnya menerima ajaran Islam.
Khatimah
Walaupun perkembangan dakwah di kalangan sesetengah suku Dayak dianggap berjaya, itu tidak bermakna tiada langsung hubungan masyarakat. Masih ramai suku Dayak khususnya yang tinggal di pedalaman Kalimantan yang belum didakwahi dengan dakwah Islam seperti di kawasan Batang Labuan Amas, Batang Amandit, Margasari, Amuntai, Kayu Tangi, dan Batang Balangan.
Malah mereka yang telah memeluk Islam masih mempunyai hubungan masyarakat yang perlu dijalinkan. Ramai di antara mereka masih tidak dapat meninggalkan ajaran kepercayaan nenek moyang yang sebenarnya bercanggah dengan ajaran Islam.
Usaha dakwah terus dilakukan oleh beberapa kalangan umat Islam. Namun, kesukaran bentuk muka bumi, kos yang besar diperlukan, dan faktor budaya yang kuat dianuti oleh suku Dayak pedalaman merupakan cabaran kepada pendakwah untuk mencapai kejayaan. Hanya beberapa orang sahaja yang bersedia untuk terjun dan mengambil risiko yang begitu berat dalam berdakwah.
Oleh itu, dakwah di kawasan yang memerlukan usaha besar seperti ini sudah semestinya perlu melibatkan peranan negara. Lebih-lebih lagi dalam Islam negara bertanggungjawab membawa risalah Islam ke seluruh pelusuk dunia iaitu melalui kegiatan dakwah dan jihad fi sabilillah agar seluruh manusia di muka bumi ini dapat mengenal agama yang lurus dan hidup dengan cara yang benar yang sesuai dengan akal dan fitrah penciptaan.
Namun, hari ini kita tidak boleh berharap sangat, memandangkan sistem negara yang ada pada masa ini tidak berlandaskan akidah Islam. Negara yang majoriti penduduknya beragama Islam ini telah melampaui batas dengan menjadikan sekularisme sebagai asas negara, lantas meletakkan agama rakyatnya bukan perkara utama.
Agama dalam negara sekular dianggap sebagai urusan peribadi sehingga apabila syirik dan maksiat berleluasa, negara tidak terpanggil untuk menanganinya. Malah, negara tidak kisah sama ada rakyatnya beragama atau tidak, yang penting mereka tidak mengganggu rakyat lain.
Sudah tentu rugi hidup dalam sistem yang rosak seperti ini. Rakyat tidak dijaga sehingga mereka boleh tersesat jauh tanpa sesiapa membantu mereka.
About Post Author
