Perkhidmatan Awam dalam Islam

Perkhidmatan Awam dalam Islam

 

Oleh: Dr. Arim Nasim

 

Syariah Islam mewajibkan Negara, iaitu Khilafah, yang dipimpin oleh seorang khalifah, menyelenggarakan perkhidmatan awam yang murah, seimbang dan berkualiti. Ini adalah amanah syariah untuk menjamin keperluan asas umat. Islam menawarkan sistem yang adil dengan penetapan keperluan asas sebagai hak setiap warganegara, pengurusan marâfiq al-jamâ‘ah (kemudahan awam) sebagai milik awam, pembiayaan daripada perbendaharaan negara, serta tadbir urus keutamaan–keseimbangan–kualiti yang berdasarkan syariah Islam.

 

Kapitalisme dan Krisis Perkhidmatan Awam

 

Selama tiga dekad terakhir, banyak negara mendorong penswastaan dan pengkomersilan sektor-sektor keperluan awam seperti air, elektrik, pengangkutan, pendidikan, serta kesihatan. Rasionalisasi yang sering diketengahkan adalah: kecekapan, pelaburan dan penambahbaikan kualiti. Namun, di lapangan, kos diserahkan kepada individu masyarakat, ketidaksamarataan perkhidmatan meluas, dan akses rakyat miskin sering terhenti. Petunjuk global menggambarkan masalah struktur: sekitar 730–750 juta manusia yang masih tidak mendapat akses elektrik (2024–2023), dengan majoriti di Sub-Sahara Afrika.

 

Dalam bidang pendidikan, learning poverty (kemampuan membaca dan memahami teks sederhana pada usia 10 tahun) melonjak: sekitar 70% kanak-kanak berusia 10 tahun di negara berpendapatan rendah–sederhana tidak mampu membaca pemahaman teks sederhana. Ini adalah akibat daripada mahalnya akses dan kualiti pendidikan yang tempang.

 

Dalam bidang kesihatan, pada 2021 sekitar 4.5 bilion orang belum dilindungi oleh perkhidmatan penting, dan 2 bilion mengalami beban kewangan kesihatan, termasuk 1 bilion dalam kategori “catastrophic” (bencana perbelanjaan kesihatan), iaitu membayar perkhidmatan dengan harga mahal.

 

Dalam sektor keselamatan jalan, sebanyak 1.19 juta kematian setahun masih berlaku—mencerminkan bahawa infrastruktur, penguatkuasaan dan perkhidmatan kecemasan belum sepenuhnya menyokong keselamatan manusia.

 

Hal yang sama menimpa negara Indonesia misalnya. Indonesia menghadapi krisis perkhidmatan awam struktur di pelbagai sektor penting, seperti kesihatan dengan nisbah doktor 0.47 per 1,000 penduduk, pendidikan dengan skor PISA rendah (keupayaan pelajar di negara-negara peserta dalam bidang membaca, matematik, dan sains) rendah, tenaga dengan 49% loji janakuasa dikuasai swasta dan tarif elektrik mahal, serta perumahan dengan keperluan 12.7 juta unit yang tidak dipenuhi. Masalah ini juga merangkumi perkhidmatan air bersih yang tidak sekata, pengangkutan yang terhad dan sesak, serta harga beras tertinggi di Asia.

 

Gambaran ini menegaskan bahawa masalahnya bukan sekadar “kurang bajet” atau “kurang pengurus profesional”, sebaliknya kerana paradigma sistem kapitalis yang menjadikan perkhidmatan awam tunduk kepada logik perniagaan dengan orientasi keuntungan.

 

Negara sebagai Penjamin Keperluan Dasar

 

Islam menempatkan penguasa sebagai râ‘in (penggembala) dan mas`ûlun (yang dimintai pertanggungjawaban). Rasulullah SAW bersabda, “Setiap daripada kamu adalah pemimpin dan setiap pemimpin akan dimintai pertanggungjawaban atas yang dia pimpin.” (HR al-Bukhari dan Muslim).

 

Pemerintahan Islam adalah pelaksana hukum Allah SWT dalam urusan perkhidmatan awam. Keadilan dan ihsân serta larangan zalim menjadi intipati semua dasar negara.

 

Hadis yang sangat mendasar bagi pengurusan umum adalah: “Kaum Muslim bersyarikat dalam tiga perkara: air, padang rumput dan api.” (HR Abu Dawud dan Ibnu Majah).

 

Para fuqahâ’ memaknai hadis ini sebagai prinsip al-milkiyyah al-‘âmmah (kepemilikan umum) atas sumber-sumber penting dan marâfiq al-jamâ‘ah (elektrik, jalan raya, hospital,  pendidikan asas, pengangkutan awam, dll) yang wajib disediakan oleh negara bagi rakyat, bukan dikomersialkan.

 

Skop Perkhidmatan Awam dalam Islam

 

Politik Ekonomi Islam, seperti yang dijelaskan oleh Abdurahman al-Maliki (2001) dalam bukunya, As-Siyâsah al-Iqtishâdiyah al-Mutslâ (Politik Ekonomi Ideal), adalah jaminan pemenuhan terhadap kepuasan semua keperluan primer (pakaian, makanan dan tempat tinggal) setiap orang, juga pemenuhan keperluan sekunder dan tertiernya sesuai dengan kadar kemampuannya sebagai individu yang hidup dalam masyarakat tertentu yang memiliki gaya hidup yang khas. Oleh itu dalam pandangan Islam, perkhidmatan awam merangkumi tiga perkara, iaitu:

 

1. Keperluan Asas Individu: Pendidikan, Kesihatan, dan Keselamatan

 

Pendidikan, kesihatan dan keselamatan adalah keperluan asas dan perlu dipenuhi oleh manusia dalam kehidupannya. Dalam sistem Islam, keperluan perkhidmatan pendidikan, kesihatan dan keselamatan setiap individu rakyat wajib dipenuhi oleh negara secara langsung. Dalilnya adalah polisi Rasulullah SAW sebagai ketua negara. Dalam bidang keselamatan, sebagai contoh, Rasulullah SAW memberikan keselamatan kepada setiap warganegara (Muslim dan bukan Muslim [kafir dzimmi]). Sebagaimana sabda baginda:

 

«اُمِرْتُ اَنْ اُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُوْلُوْا لَا اِلَهَ اِلاَّ اللهُ مُحَمَّدٌ رَسُوْلُ اللهُ فَاِذَا قَالُوْهاَ عَصَمُوْا مِنِّي دِماَءَهُم وَاَمْوَالَهُمْ ْاِلاّ بِحَقِّهَا َ»

Sesungguhnya aku diperintahkan untuk memerangi manusia sehingga mereka mengucapkan “Lâ ilâha illalLâhu Muhammadur-­RasûlulLâh”. Jika mereka telah melakukan hal demikian (masuk Islam atau tunduk pada aturan Islam), maka darah dan harta mereka terpelihara daripada diriku, kecuali dengan jalan yang hak. Adapun hisabnya terserah kepada Allah (HR al-Bukhari dan Muslim).

 

Dalam masalah pendidikan Rasulullah SAW pernah menetapkan kebijakan terhadap tawanan Perang Badar, yakni setiap tawanan yang telah mengajar 10 orang penduduk Madinah dalam membaca dan menulis, akan dibebaskan sebagai tawanan.

 

Dalam masalah kesihatan pula, Rasulullah SAW pernah membangunkan tempat rawatan untuk orang-orang sakit dan membiayai rawatan mereka dengan harta dari Baitul Mal (Negara).

 

2. Keperluan Utama: Pakaian, Makanan dan Tempat Tinggal

 

Islam telah menjamin pemenuhan keperluan asas makanan, pakaian dan tempat tinggal, dengan mekanisme yang telah ditetapkan oleh syariah dengan strategi seperti berikut:

 

Pertama, memerintahkan setiap ketua keluarga untuk bekerja. Barang-barang keperluan asas tidak mungkin diperoleh kecuali diusahakan oleh manusia. Oleh itu Islam mendorong manusia agar bekerja, mencari rezeki dan berusaha. Malah Islam telah menjadikan hukum mencari rezeki tersebut adalah fardhu. Banyak ayat dan hadis yang telah memberikan dorongan dalam mencari nafkah (Lihat, misalnya: QS al-Jumu’ah [62]:10).

 

Juga banyak Hadis Nabi SAW yang memotivasi seorang Muslim untuk bekerja. Di antaranya, “Siapa saja yang pada malam hari merasakan kelelahan kerana upaya kedua tangannya pada siang hari maka pada malam itu dia diampuni.” (HR Ahmad).

 

Kedua, Negara wajib menciptakan lapangan kerja bagi rakyatnya. Rasulullah SAW pernah memberikan dua dirham kepada seseorang dan bersabda, “Makanlah dengan satu dirham. Bakinya belikan kapak, lalu gunakanlah ia untuk bekerja.”

 

Ketiga, Islam mewajibkan kepada kerabat dan muhrim yang mampu untuk memberikan nafkah kepada yang tidak mampu (Lihat: QS al-Baqarah [2]: 233).

 

Keempat, kewajipan negara (Baitul Mâl) untuk memenuhi jika tidak mampu bekerja dan tidak ada ahli waris yang mampu menafkahi. Negara wajib memenuhi keperluan asas rakyatnya bagi yang tidak mampu bekerja dan tidak mempunyai ahli waris, baik dananya berasal daripada harta zakat yang merupakan kewajipan syarie, mahupun harta lain yang ada di Baitul Mâl.

 

3. Kemudahan Awam

 

Dalam syariah Islam, kemudahan awam yang menjadi keperluan hidup orang ramai (seperti elektrik, air bersih, jalan raya, jambatan, pengangkutan awam, hospital, sekolah, rangkaian digital, serta lombong besar pengeluar tenaga) dikategorikan sebagai marâfiq al-jamâ‘ah atau pemilikan umum. Rasulullah SAW menegaskan, “Kaum Muslim bersyarikat dalam tiga perkara: air, padang rumput, dan api.” (HR Abu Dawud, Ibn Majah dan Ahmad).

 

Para ulama seperti Imam ash-Shan’ani, Imam as-Sarakhsi dan Imam an-Nabhani menjelaskan bahawa maksud “api” dalam hadis di atas merangkumi semua bentuk tenaga moden, kerana ia menjadi penopang kehidupan masyarakat luas. Kaedah fikh menyatakan, “Tasharruf al-Imâm ‘alâ ar-ra‘iyyah manûth[un] bi al-maslahah (Kebijaksanaan ketua negara ke atas rakyat bergantung pada kemaslahatan).” Kaedah ini menegaskan bahawa dasar Negara dalam mengurus kemudahan awam mestilah berasaskan kemaslahatan rakyat, bukan untuk tujuan komersial.  Oleh itu, penswastaan kemudahan awam yang penting (essential) dianggap haram kerana berpotensi menimbulkan ghabn fâhisy (eksploitasi harga) dan pelanggaran hak hidup layak rakyat.

 

Prinsip Tadbir Urus Perkhidmatan Awam dalam Khilafah

 

1. Prioriti/Keutamaan (Taqdîm al-Awlawiyyât)

 

Dalam syariah, negara wajib mengutamakan pemenuhan keperluan dharûriyyât (keperluan yang menjaga kelangsungan hidup manusia): keselamatan nyawa, makanan, air bersih, ubat, tenaga asas, keselamatan jalan, pencegahan wabak, perkhidmatan ibu–anak, dan literasi asas. Prinsip ini lahir daripada maqâshid asy-syarî‘ah (penjagaan jiwa, akal, harta, keturunan), sebagaimana ditegaskan oleh Imam al-Ghazali dan Imam asy-Syathibi. Allah SWT berfirman (yang ertinya): Dan janganlah kamu sengaja mencampakkan dirimu sendiri ke dalam kebinasaan.” (TMQ al-Baqarah [2]: 195).

 

Rasulullah SAW juga melarang segala polisi atau dasar negara yang membahayakan rakyat, “Tidak boleh membahayakan diri sendiri mahupun orang lain.” (HR Ibn Majah).

 

2. Kesaksamaan Serantau dan Keterangkuman Sosial

 

Islam mewajibkan negara memenuhi hak rakyat di seluruh wilayah tanpa diskriminasi pusat–daerah ataupun kelas sosial. Allah SWT menegaskan agar harta awam tidak boleh beredar hanya di antara segelintir orang kaya (QS al-Hasyr [49]:7). Allah SWT juga memerintahkan keadilan menyeluruh (QS an-Nahl [16]: 90). Imam al-Mawardi dalam Al-Ahkâm as-Sulthâniyyah dan Ibn Khaldun dalam Muqaddimah menyatakan bahawa negara wajib memenuhi keperluan asas hingga ke daerah paling jauh, kerana ketidakseimbangan antara daerah akan merosakkan kestabilan sosial.

 

3. Bukan Untung-Rugi

 

Arah dasar dalam Islam dalam perkhidmatan awam bukan ROI (pulangan pelaburan); sebaliknya nilai untuk ummah: manfaat sosial, kesaksamaan dan kualiti perkhidmatan. Dalam hadis sahih, Rasulullah SAW menegaskan bahawa “Kaum Muslim bersyarikat dalam air, padang rumput dan api.” (HR Abu Dawud). Hadis ini menunjukkan bahawa kemudahan penting (awam) tidak boleh menjadi ladang keuntungan korporat. Imam Ibn Taimiyah menegaskan bahawa negara wajib menyediakan perkhidmatan awam secara langsung kerana manfaatnya bersifat eksternaliti tinggi.

 

4. Kebolehcapaian dan Kualiti Perkhidmatan

 

Negara Khilafah memastikan tiada hambatan harga (zero price barrier) dalam perkhidmatan awam seperti kesihatan dan pendidikan. Prinsip ini bersandar pada surah an-Nisa’ ayat 58 tentang sikap amanah. Juga Hadis Nabi SAW, “Allah mencintai jika kalian melakukan suatu pekerjaan, lakukanlah dengan itqân (sempurna).” (HR al-Baihaqi).

 

Imam Ibn Taymiyah menegaskan bahawa kualiti perkhidmatan awam adalah sebahagian daripada keadilan pemerintahan.

 

5. Ketelusan dan Akauntabiliti Syariah

 

Dalam Islam, penguasa adalah wakil umat sekaligus hamba Allah yang wajib berpegang pada kejujuran dan keadilan (Lihat: QS al-Maidah [5]: 8). Hadis Nabi SAW Juga menyatakan bahawa pemimpin yang menipu rakyat akan diharamkan dari syurga (HR Ahmad). Prinsip ini ditegaskan oleh Imam al-Mawardi dan Abu Ya‘la dalam Al-Ahkâm as-Sulthâniyyah: audit Baitul Mal, laporan prestasi perkhidmatan, dan muhâsabah (penilaian awam) adalah kewajipan syariah.

 

Ketelusan diperlukan untuk mencegah amalan rasuah, persekongkolan, pembaziran, monopoli, serta dasar perkhidmatan awam yang dikawal oleh kumpulan tertentu. Akauntabiliti syariah menempatkan negara bukan sekadar sebagai pentadbir, tetapi sebagai penjaga amanah umat.

 

Pentingnya Khilafah

 

Perkhidmatan awam yang berkualiti, mampu milik dan adil sehingga mewujudkan masyarakat yang penuh keberkatan hanya akan terwujud dalam sistem pemerintahan Islam (Khilafah) yang melaksanakan syariah Islam secara kâffah. Mengapa mesti Khilafah?

 

Pertama: Asas hukumnya kukuh: hanya sistem yang meletakkan syariah sebagai sumber undang-undang tertinggi yang mampu menjaga keperluan hidup awam daripada komersialisasi. Syariah dengan tegas mengharamkan amalan riba, monopoli dan penswastaan kemudahan awam. Ini adalah tiga tiang utama yang sebenarnya menyokong skema perkhidmatan awam dalam kapitalisme.

 

Kedua: Seni bina pemilikannya unik: doktrin al-milkiyyah al-‘âmmah (pemilikan umum) memastikan bahawa elektrik, air, tenaga, lombong besar, jalan dan pelbagai marâfiq al-jamâ‘ah (kemudahan awam) berada di bawah pengurusan negara demi kebaikan rakyat, bukan menjadi sumber keuntungan korporat. Mekanisme ini mewujudkan ruang fiskal besar bagi negara untuk menurunkan tarif, memperluas akses dan meningkatkan mutu perkhidmatan.

 

Ketiga: Orientasi akauntabilitinya bersifat spiritual sekaligus institusional. Penguasa diposisikan sebagai ‘abdullâh (hamba Allah) dan wakil al-ummah (mandat rakyat), terikat pada teks wahyu (yang maksudnya): “Berlaku adillah kerana adil itu lebih dekat pada takwa.” (TMQ al-Maidah [5]: 8). Sistem hisbah, qadha’ mazhâlim, dan kewajipan muhâsabah (penilaian awam) mengyekat peluang riba’, konflik kepentingan serta penyimpangan bajet.

 

Keempat: Reka bentuk fiskalnya kuat dan bebas: Baitul Mal menyediakan instrumen pembiayaan berasaskan kharaj, jizyah, fai’, ‘usyur dan pengurusan kepemilikan umum—tanpa bergantung pada hutang berbunga atau cukai regresif yang membebankan rakyat kecil.

 

Berdasarkan sejarah, pemerintahan Islam telah membuktikan kapasitinya membina perkhidmatan awam merentasi wilayah gergasi: jaringan pengairan besar, sistem air bandar (qanat) yang masih wujud hingga kini, hospital awam, jaringan jalan dan pos, serta perkhidmatan sosial bagi orang miskin, pengembara, dan orang sakit. Kesemuanya dibangun tanpa penswastaan dan tanpa riba, malah pada era teknologi yang sederhana. Dengan peralatan moden sekarang—data, automasi, kejuruteraan awam, tenaga boleh diperbaharui—kejuruteraan syariah yang sama bukan sahaja mampu untuk dilaksanakan, tetapi berpotensi menghasilkan lonjakan perkhidmatan awam yang jauh lebih cepat, lebih murah dan lebih adil. Sudah tentu selagi paradigma negara kembali kepada hakikatnya, yakni, mengurus rakyat sebagai amanah, bukan mengurus keperluan hidup sebagai komoditi.

 

WalLâhu a’lam bi ash-shawâb.

 

#ekonomiislam #perkidmatanawam #fasilitiawam #hakrakyat #peranannegara #Khilafah

About Post Author